DNA ची खरी हिरो: वॉटसन आणि क्रिक यांना नोबेल मिळाले, पण रोझालिंड फ्रँकलिन का वगळल्या गेल्या?

DNA ची खरी हिरो: वॉटसन आणि क्रिक यांना नोबेल मिळाले, पण रोझालिंड फ्रँकलिन का वगळल्या गेल्या?
Image created with AI

नुकतीच एक मोठी बातमी आली; डीएनए (DNA) च्या 'डबल हेलिक्स' (double helix) रचनेचा शोध लावणारे नोबेल पारितोषिक विजेते शास्त्रज्ञ जेम्स वॉटसन यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनामुळे, विज्ञान जगतातील एका सर्वात मोठ्या आणि जुन्या वादावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

आज आपण जनुकीय संपादन: विज्ञानातील नवी क्रांती! (Genetic Editing) किंवा DNA मधील 'Typo' दुरुस्त करणारी जादू: CRISPR क्रांती! (CRISPR) बद्दल जे काही बोलतो, त्या सर्वाचा पाया याच DNA च्या रचनेच्या शोधावर उभा आहे. हा शोधच आधुनिक जीवशास्त्राची खरी सुरुवात होती.

जेव्हाही आपण DNA च्या शोधाबद्दल बोलतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यांसमोर फक्त दोन नावे येतात - जेम्स वॉटसन आणि फ्रान्सिस क्रिक. मानवतेच्या इतिहासातील या सर्वात मोठ्या शोधासाठी त्यांना १९६२ मध्ये नोबेल पारितोषिकही मिळाले.

जेम्स वॉटसन आणि फ्रान्सिस क्रिक त्यांच्या डीएनए डबल हेलिक्सच्या मोठ्या मॉडेलसोबत उभे आहेत. James Watson and Francis Crick standing with their large model of the DNA double helix.

Image Credit: A. Barrington Brown / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (हा फोटो A. Barrington Brown यांनी घेतला होता)

पण थांबा!

या शोधाची एक अशी 'हिरो' (Hero) आहे, जिचे नाव अनेकदा इतिहासाच्या पानातून वगळले जाते. एक अशी शास्त्रज्ञ जिने या शोधाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि ठोस पुरावा जगासमोर आणला. तिचे नाव होते - डॉ. रोझालिंड फ्रँकलिन (Dr. Rosalind Franklin).

मग साधा प्रश्न असा पडतो की, जर रोझालिंड फ्रँकलिन यांचे योगदान इतके निर्णायक होते, तर मग नोबेल पारितोषिक देताना त्यांना का वगळण्यात आले? का त्यांचे नाव वॉटसन आणि क्रिक यांच्यासोबत घेतले जात नाही?

यामागे एक 'अधिकृत' कारण नक्कीच दिले जाते, पण खरी कहाणी त्यापेक्षा कितीतरी अधिक गुंतागुंतीची, अन्यायकारक आणि त्या काळातील 'वैज्ञानिक राजकारणाने' (scientific politics) भरलेली आहे.

या लेखात, आपण रोझालिंड फ्रँकलिन यांना नोबेल का मिळाले नाही, याची ३ मुख्य कारणे सखोलपणे पाहणार आहोत - एक ते कारण जे 'अधिकृतपणे' सांगितले जाते आणि दोन ती 'वास्तविक' कारणे, जी बराच काळ जगापासून लपवली गेली.

१. अधिकृत कारण: नोबेल समितीचा 'मरणोत्तर' नियम

जर तुम्ही हा प्रश्न गुगलवर शोधला किंवा कुणाला विचारला, तर तुम्हाला सगळ्यात आधी आणि सगळ्यात सरळ उत्तर मिळेल ते म्हणजे नोबेल समितीचा एक साधा नियम.

नोबेल फाऊंडेशनच्या नियमांनुसार, हा पुरस्कार मरणोत्तर (Posthumously), म्हणजेच व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर दिला जात नाही.

ही काळाची एक दुर्दैवी घटना होती. रोझालिंड फ्रँकलिन यांचे १९५८ मध्ये, वयाच्या अवघ्या ३७ व्या वर्षी, अंडाशयाच्या कर्करोगाने (Ovarian Cancer) अकाली निधन झाले. (दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे, हा कर्करोग बहुधा त्यांच्या स्वतःच्या एक्स-रे (X-Ray) प्रयोगांमुळे झाला असावा, ज्यासाठी त्यांनी पुरेसे संरक्षण वापरले नव्हते).

आज DNA च्या याच शोधाचा वापर करून भारताची जनुकीय क्रांती: कॅन्सरवर अचूक हल्ला आणि आरोग्याचे भविष्य! यासारख्या नवीन उपचार पद्धती शोधल्या जात आहेत, हा इतिहासाचा एक विलक्षण योगायोगच म्हणावा लागेल.

वॉटसन, क्रिक आणि फ्रँकलिन यांचे सहकारी मॉरिस विल्किन्स यांना हा पुरस्कार चार वर्षांनंतर, म्हणजेच १९६२ मध्ये प्रदान करण्यात आला.

त्यामुळे, तांत्रिकदृष्ट्या, जेव्हा पुरस्काराची घोषणा झाली, तेव्हा रोझालिंड फ्रँकलिन या जगात नव्हत्या आणि त्यामुळे त्या पुरस्कारासाठी 'अधिकृतपणे' अपात्र (ineligible) ठरल्या. हेच ते 'अधिकृत' (Official) कारण आहे जे बरीच वर्षे दिले गेले.

पण थांबा, खरी गोष्ट इतकी सोपी नाही!

जरी हा नियम असला, तरी खरा आणि त्याहून मोठा अन्याय हा त्यांच्या मृत्यूपूर्वी, म्हणजेच त्यांच्या हयातीतच झाला होता. हा नियम म्हणजे फक्त एक सोयीस्कर पडदा आहे, ज्यामागे खरी कहाणी दडलेली आहे.

मुख्य प्रश्न हा आहे की, जर त्या १९६२ मध्ये हयात असत्या, तर त्यांना हा पुरस्कार मिळाला असता का?

या प्रश्नाचे उत्तर 'बहुतेक नाही' असे आहे. आणि ते का, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला त्या 'अधिकृत' कारणाच्या पलीकडे जाऊन, त्यावेळच्या 'वास्तविक' कारणांकडे पाहावे लागेल, जी त्यांच्यासोबत सरळ-सरळ वैज्ञानिक फसवणूक (scientific fraud) होती.

२. सर्वात मोठा अन्याय: "फोटो ५१" आणि श्रेय न देण्याचे राजकारण

जर रोझालिंड फ्रँकलिन यांच्या मृत्यूमुळे त्यांना नोबेल मिळाले नाही, तर मग त्यांच्यावर 'अन्याय' झाला असे आपण का म्हणतो?

कारण, खरा अन्याय हा पुरस्कार न मिळण्याचा नव्हता; तो त्यांच्या हयातीत, त्यांच्या कामाचे श्रेय (Credit) चोरण्याबद्दल होता. आणि या संपूर्ण प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी आहे एक साधा, पुसटसा फोटो, ज्याचे नाव आहे - "फोटो ५१" (Photo 51).

"फोटो ५१" म्हणजे नेमके काय?
$फोटो ५१: DNA चा ऐतिहासिक एक्स-रे डिफ्रेक्शन फोटो, जो हेलिकल (helical) रचनेचा पुरावा देणारा 'X' आकार दाखवतो Photo 51: The historic X-ray diffraction photo of DNA, showing the 'X' shape that proved the helical structure$
Image Credit: King's College London / Raymond Gosling. (Public Domain)
(हा फोटो तांत्रिकदृष्ट्या रेमंड गॉसलिंग यांनी रोझालिंड फ्रँकलिन यांच्या मार्गदर्शनाखाली घेतला होता. तो आता 'पब्लिक डोमेन' मध्ये मानला जातो.)

१९५२ मध्ये, लंडनच्या किंग्ज कॉलेजमध्ये (King's College) डॉ. रोझालिंड फ्रँकलिन आणि त्यांचे विद्यार्थी रेमंड गॉसलिंग यांनी DNA वर अथक परिश्रम घेतले. 'एक्स-रे क्रिस्टलोग्राफी' (X-ray Crystallography) नावाचे एक अत्यंत क्लिष्ट तंत्र वापरून, त्यांनी DNA च्या रेणूचा (molecule) एक फोटो काढला. हाच तो 'फोटो ५१'.

हा फोटो म्हणजे विज्ञानातील एक 'माईलस्टोन' (Milestone) होता. तो DNA कसा दिसतो याचा मिळालेला पहिला आणि सर्वात स्पष्ट पुरावा होता.

हा फोटो इतका महत्त्वाचा का होता?

वरवर पाहता, हा फोटो एखाद्या पुसट 'X' (अक्ष) सारखा दिसतो. पण एका शास्त्रज्ञासाठी, हा 'X' म्हणजे खजिना होता.

'X' चा अर्थ: तो 'X' हेच सिद्ध करत होता की DNA ची रचना ही 'हेलिकल' (Helical) आहे - म्हणजेच, एखाद्या स्प्रिंगसारखी किंवा गोल जिन्याप्रमाणे (spiral staircase) गुंडाळलेली आहे.
ठिपक्यांचे महत्त्व: त्या 'X' वरील ठिपक्यांमधून DNA च्या रचनेचे अचूक मोजमाप (measurement) करता येत होते. जसे की, त्या स्प्रिंगचे दोन वेढ्यांमधील अंतर किती, ती किती रुंद आहे, इत्यादी.

थोडक्यात, वॉटसन आणि क्रिक जे मॉडेल फक्त 'अंदाजाने' (theorizing) बांधायचा प्रयत्न करत होते, त्या मॉडेलचा ठोस पुरावा (hard evidence) रोझालिंड फ्रँकलिन यांच्या लॅबमध्ये या फोटोच्या रूपात पडून होता.

मग नेमके काय घडले? (वैज्ञानिक राजकारण)

इथेच या कथेला नाट्यमय वळण मिळते:

सहकाऱ्यासोबत तणाव: किंग्ज कॉलेजमध्ये फ्रँकलिन यांचे त्यांचे सहकारी मॉरिस विल्किन्स (Maurice Wilkins) यांच्याशी अजिबात पटत नव्हते. त्यांच्यात व्यावसायिक स्पर्धा आणि मतभेद टोकाचे होते.
परवानगीशिवाय दाखवलेला फोटो: १९५३ च्या सुरुवातीला, केंब्रिज विद्यापीठाचे जेम्स वॉटसन हे किंग्ज कॉलेजला आले. तिथे, मॉरिस विल्किन्स यांनी, रोझालिंड फ्रँकलिन यांच्या परवानगीशिवाय (किंवा त्यांना न सांगता), तो 'फोटो ५१' जेम्स वॉटसन यांना दाखवला.
"युरेका!" क्षण: वॉटसन यांनी तो फोटो पाहिला आणि त्यांच्या डोक्यात प्रकाश पडला! ज्या उत्तराच्या ते शोधात होते, ते त्यांना त्या एका क्षणात मिळाले. त्यांना कळले की DNA हा 'डबल हेलिक्स' (Double Helix) - म्हणजेच दोन स्प्रिंग एकमेकांभोवती गुंडाळल्यासारखा - असला पाहिजे.
श्रेय न देता केलेला वापर: वॉटसन यांनी केंब्रिजला परत जाऊन फ्रान्सिस क्रिक यांच्या मदतीने, फ्रँकलिन यांच्या डेटाच्या आधारे, त्यांचे प्रसिद्ध 'डबल हेलिक्स' मॉडेल झपाट्याने पूर्ण केले.

सर्वात मोठा अन्याय: १९५३ चा 'नेचर' पेपर

वॉटसन आणि क्रिक यांनी एप्रिल १९५३ मध्ये 'नेचर' (Nature) या प्रसिद्ध सायन्स जर्नलमध्ये त्यांचा ऐतिहासिक लेख प्रसिद्ध केला, ज्याने जगाला DNA ची रचना सांगितली.

हाच तो खरा अन्याय: त्या संपूर्ण लेखात, त्यांनी रोझालिंड फ्रँकलिन यांच्या 'फोटो ५१' चा किंवा त्यांच्या महत्त्वपूर्ण डेटाचा कुठेही थेट, स्पष्ट उल्लेख केला नाही.

त्यांनी लेखाच्या शेवटी फक्त "किंग्ज कॉलेज" मधील सहकाऱ्यांचे (ज्यात फ्रँकलिन आणि विल्किन्स दोघेही होते) एक अस्पष्ट 'आभार' मानले. पण त्यांनी हे कधीच कबूल केले नाही की, त्यांच्या मॉडेलचा संपूर्ण पायाच फ्रँकलिन यांच्या अप्रकाशित (unpublished) डेटावर उभा होता.

त्याच 'नेचर' जर्नलच्या अंकात फ्रँकलिन यांचा स्वतःचा लेखही (त्यांच्या डेटासह) प्रसिद्ध झाला, पण तो वॉटसन आणि क्रिक यांच्या 'मुख्य' लेखाला 'सपोर्टिंग' (supporting) लेख म्हणून छापला गेला.

यामुळे जगात असा संदेश गेला की, वॉटसन आणि क्रिक हे खरे 'थिंकर्स' (Thinkers) होते आणि फ्रँकलिन यांनी फक्त त्यांच्या सिद्धांताला दुजोरा दिला. वास्तव मात्र याच्या नेमके उलटे होते.

३. तिसरे कारण: संस्थात्मक लिंगभेद आणि जेम्स वॉटसन यांचे चित्रण

"फोटो ५१" चा प्रकरण हा निव्वळ दोन शास्त्रज्ञांमधील वाद नव्हता, तर ते त्या काळातील एका मोठ्या आणि खोलवर रुजलेल्या समस्येचे प्रतिबिंब होते. ती समस्या म्हणजे 'संस्थात्मक लिंगभेद' (Institutional Sexism).

डीएनए (DNA) शोधातील प्रमुख शास्त्रज्ञ डॉ. रोझालिंड फ्रँकलिन यांचा एक व्यावसायिक पोर्ट्रेट. A professional portrait of Dr. Rosalind Franklin, a key scientist in the DNA discovery.

Image Credit: MRC Laboratory of Molecular Biology / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

१९५० चे 'पुरुषप्रधान' विज्ञान जग

आज हे कल्पना करणे कठीण आहे, पण १९५० च्या दशकात केंब्रिज आणि किंग्ज कॉलेजसारख्या (King's College) उच्चभ्रू संस्था म्हणजे 'पुरुषांचे किल्ले' (Boys' Clubs) होते.

समान वागणूक नाही: रोझालिंड फ्रँकलिन या त्यांच्या क्षेत्रातील एक अत्यंत हुशार आणि affermed (established) शास्त्रज्ञ होत्या. तरीही, किंग्ज कॉलेजमध्ये त्यांना त्यांच्या पुरुष सहकाऱ्यांच्या बरोबरीने वागणूक मिळत नव्हती.
वेगळे नियम: उदाहरणार्थ, कॉलेजमधील वरिष्ठ सदस्यांची 'कॉमन रूम' (Senior Common Room) – जिथे पुरुष शास्त्रज्ञ एकत्र येऊन जेवायचे, चर्चा करायचे आणि विचारांची देवाणघेवाण करायचे – तिथे महिलांना प्रवेश निषिद्ध (forbidden) होता.
'सहाय्यक' म्हणून वागणूक: मॉरिस विल्किन्स यांच्यासारख्या त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांना अनेकदा 'समान संशोधक' (equal researcher) न मानता, जणू काही त्या त्यांच्या 'सहाय्यक' (assistant) आहेत, अशी वागणूक दिली. याच मानसिकतेमुळे विल्किन्स यांना फ्रँकलिन यांचा डेटा वॉटसन यांना दाखवताना काहीच वावगे वाटले नाही.

हा त्या काळाचा एक अलिखित नियम होता, जिथे महिला शास्त्रज्ञांच्या कामाला पुरुषांच्या कामापेक्षा कमी लेखले जात होते. फ्रँकलिन यांचा स्पष्टवक्तेपणा आणि कामातील काटेकोरपणा हा 'पुरुषी' जगात 'हट्टीपणा' किंवा 'चिडखोरपणा' मानला गेला.

जेम्स वॉटसन यांचे 'द डबल हेलिक्स' पुस्तक

जर त्यांच्या हयातीत त्यांच्यावर श्रेय न देण्याचा अन्याय झाला असेल, तर त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या प्रतिमेवर (image) हल्ला करण्याचे काम खुद्द जेम्स वॉटसन यांनी केले.

१९६८ मध्ये, वॉटसन यांनी 'द डबल हेलिक्स' (The Double Helix) नावाचे पुस्तक लिहिले. हे पुस्तक DNA शोधाची 'त्यांची' बाजू सांगणारी एक अत्यंत वैयक्तिक आणि वादग्रस्त कहाणी होती.

नकारात्मक चित्रण: या पुस्तकात वॉटसन यांनी रोझालिंड फ्रँकलिन यांचे अत्यंत नकारात्मक आणि तुच्छतेचे चित्रण केले.
'रोझी' (Rosy) हे नाव: त्यांनी फ्रँकलिन यांना 'रोझी' (Rosy) या नावाने संबोधले. हे तेच नाव होते जे फ्रँकलिन यांना अजिबात आवडत नव्हते आणि त्यांचे जवळचे लोक ते कधीच वापरत नव्हते.
दिसण्यावर टीका: वॉटसन यांनी त्यांच्या दिसण्यावर, कपड्यांवर आणि त्यांच्या 'स्त्रीत्वाच्या' (femininity) कमतरतेवर टिप्पणी केली.
प्रतिमाहनन: त्यांनी फ्रँकलिन यांना एक अशी 'चिडखोर', 'काम करण्यास कठीण' आणि 'हट्टी' स्त्री म्हणून रंगवले, जिने स्वतःच्याच डेटाचा (फोटो ५१) अर्थ लावण्यास असमर्थ होती आणि ती माहिती उगाचच लपवून बसली होती.

या पुस्तकाने एक जबरदस्त लोकप्रिय 'नॅरेटिव्ह' (narrative) तयार केले. जगभरातील वाचकांसाठी, वॉटसन आणि क्रिक हे 'हुशार नायक' (brilliant heroes) बनले आणि रोझालिंड फ्रँकलिन ही त्या कथेतील एक 'खलनायिका' (villain) किंवा अडथळा बनली. हा त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्यावर झालेला सर्वात मोठा अन्याय होता.

निष्कर्ष (Conclusion)

तर मग, रोझालिंड फ्रँकलिन यांना नोबेल पारितोषिक का मिळाले नाही?

याचे 'अधिकृत' आणि सोपे उत्तर हे आहे की, १९६२ मध्ये पुरस्कार जाहीर झाला, तेव्हा त्यांचे अकाली निधन (१९५८) झाले होते आणि नोबेल समिती मरणोत्तर पुरस्कार देत नाही.

पण खरा आणि त्याहून मोठा अन्याय हा त्यांच्या मृत्यूनंतरचा नसून, त्यांच्या हयातीतच झाला होता.

त्यांच्या 'फोटो ५१' या निर्णायक पुराव्याचा त्यांच्या परवानगीशिवाय वापर करणे.
१९५३ च्या मूळ शोधनिबंधात (research paper) त्यांना योग्य आणि स्पष्ट श्रेय (credit) न देणे.
आणि त्या काळातील पुरुषप्रधान वैज्ञानिक संस्कृतीने त्यांना एक 'समान शास्त्रज्ञ' म्हणून वागणूक न देणे.

हा तो खरा अन्याय होता. 'द डबल हेलिक्स' सारख्या पुस्तकातून जेम्स वॉटसन यांनी त्यांची जी नकारात्मक प्रतिमा रंगवली, तिने या अन्यायावर कायमचा शिक्का मारला.

आज, अनेक वर्षांनंतर, इतिहासाने हा अन्याय काही अंशी सुधारला आहे. वैज्ञानिक जगतात आता हे उघडपणे मान्य केले जाते की, रोझालिंड फ्रँकलिन यांचे योगदान हे वॉटसन किंवा क्रिक यांच्यापेक्षा तसूभरही कमी नव्हते; किंबहुना, त्यांच्या डेटाशिवाय DNA चे मॉडेल पूर्णच होऊ शकले नसते.

स्वतः फ्रान्सिस क्रिक आणि जेम्स वॉटसन यांनीही नंतरच्या काळात हे मान्य केले की, फ्रँकलिन यांचे योगदान किती निर्णायक होते. पण ही कबुली देण्यासाठी खूप उशीर झाला होता.

आज रोझालिंड फ्रँकलिन यांचे नाव हे विज्ञानातील स्त्रियांच्या दुर्लक्षित योगदानाचे आणि त्यांनी दिलेल्या लढ्याचे एक अजरामर प्रतीक बनले आहे.

शेवटी, प्रश्न हाच राहतो:
जर रोझालिंड फ्रँकलिन १९६२ मध्ये हयात असत्या, तर त्या काळातील पुरुषप्रधान वैज्ञानिक जगताने त्यांना वॉटसन आणि क्रिक यांच्यासोबत त्या मंचावर उभे राहू दिले असते का?

तुम्हाला काय वाटते? तुमचे मत कमेंटमध्ये नक्की सांगा.

मराठीतून विज्ञान

हा ब्लॉग शोधा