चीनने १६ दिवसांत केले, नासाला ९ महिने का लागले? सुनीता विल्यम्स आणि चिनी मोहिमेतील हा मोठा फरक वाचा!
चीनने १६ दिवसांत केले, नासाला ९ महिने का लागले? सुनीता विल्यम्स आणि चिनी मोहिमेतील 'हा' फरक वाचा!
मित्रहो, १८ मार्च २०२५ ची ती तारीख तुम्हाला आठवत असेलच! सुनीता विल्यम्स आणि बुच विल्मोर तब्बल २८६ दिवसांच्या (जवळपास ९ महिने) दीर्घ प्रतीक्षेनंतर पृथ्वीवर सुखरूप परतले. 'स्टार लायनर' यानातील तांत्रिक बिघाडामुळे त्यांची ८ दिवसांची ट्रिप ९ महिन्यांची झाली.
पण, या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर आता एक बातमी जगभरातील वैज्ञानिकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. चीनने त्यांच्या अंतराळवीरांच्या मदतीसाठी अवघ्या १६ दिवसांत नवीन रॉकेट लाँच केले आहे.
प्रश्न असा पडतो की, नासासारख्या प्रगत संस्थेला निर्णय घ्यायला जिथे महिने लागले, तिथे चीनने हे इतक्या वेगाने कसे केले? चीनकडे अशी कोणती टेक्नॉलॉजी आहे जी अमेरिकेकडे नाही? आजच्या या सविस्तर लेखात आपण या 'स्पीड' मागचे विज्ञान आणि भारतासाठी त्याचे महत्त्व समजून घेणार आहोत.
 |
| Image created with AI |
नेमकं काय घडलं? चीनवर कोणतं संकट आलं?
चीनचे 'तिआंगोंग' (Tiangong) हे स्वतःचे अंतराळ स्थानक पृथ्वीभोवती फिरत आहे. तिथे आधीच तीन अंतराळवीर काम करत होते. मात्र, नुकतेच त्यांच्या 'शेन्झोऊ-२०' यानाला अंतराळात वेगाने फिरणाऱ्या कचऱ्याचा (Space Debris) तुकडा आदळल्याने धोका निर्माण झाला. यानाच्या बाहेरील भागाला आणि खिडकीला तडा गेल्याचे समजते.
अंतराळातील 'टाईम बॉम्ब': स्पेस डेब्रिस म्हणजे काय?
अशा परिस्थितीत त्या नादुरुस्त यानातून अंतराळवीरांना पृथ्वीवर परत आणणे म्हणजे साक्षात मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखे होते. त्यामुळे चीनने तातडीने निर्णय घेतला आणि त्यांच्या मदतीसाठी नवीन रिकामे यान (Lifeboat) पाठवले.
चीनची 'जादू': १६ दिवसांत रॉकेट कसे उडाले?
येथेच खरी गंमत आहे. नासा आणि चीनच्या काम करण्याच्या पद्धतीत एक मूलभूत फरक आहे. चीन 'हॉट स्टँडबाय' (Hot Standby) नावाचे एक विशेष तंत्र वापरतो. हे समजून घेण्यासाठी एक सोपे उदाहरण पाहू.
हॉटेलमधील ऑर्डर vs घरचा डबा
समजा, तुम्हाला अचानक भूक लागली:
- नासाची पद्धत (हॉटेल ऑर्डर): भूक लागल्यावर ते मेनू बघणार, ऑर्डर देणार, मग स्वयंपाकी जेवण बनवणार आणि मग ते तुमच्यापर्यंत येणार. यात वेळ जातो. (नासा बोईंग किंवा स्पेसएक्सला ऑर्डर देते, मग ते रॉकेट तयार करतात).
- चीनची पद्धत (घरचा डबा): चीनने आधीच एक जेवणाचा डबा (रॉकेट) भरून फ्रीजमध्ये (लाँच पॅडवर) तयार ठेवलेला असतो. भूक लागली की फक्त गरम करायचे आणि खायचे!
वैज्ञानिक भाषेत सांगायचे तर, चीन जेव्हा एक मिशन (उदा. शेन्झोऊ-२०) अंतराळात पाठवतो, तेव्हाच ते पुढचे रॉकेट (शेन्झोऊ-२१) आणि स्पेसक्राफ्ट ९०% तयार करून ठेवतात. ते असेंब्ली बिल्डिंगमध्ये उभे असते. आणीबाणीची परिस्थिती उद्भवली की फक्त इंधन भरणे आणि शेवटच्या तपासण्या करणे एवढेच काम बाकी असते. म्हणूनच, जे काम करायला महिने लागतात, ते चीनने १६ दिवसांत करून दाखवले.
 |
| Image created with AI |
मग सुनीता विल्यम्ससाठी नासाने अशी तत्परता का दाखवली नाही?
तुम्हाला प्रश्न पडला असेल की नासाकडे पैसे नाहीत का? किंवा त्यांचे तंत्रज्ञान जुने झाले आहे का? तर तसे अजिबात नाही. सुनीता विल्यम्स यांना परत आणायला उशीर होण्याची तीन प्रमुख कारणे होती:
- खाजगी कंपन्यांवर अवलंबित्व: नासा आता स्वतःची रॉकेट बनवत नाही. ते SpaceX आणि Boeing कडून 'टॅक्सी सर्व्हिस' घेतात. 'स्टार लायनर' मध्ये बिघाड झाल्यावर, दुसऱ्या कंपनीचे (SpaceX) यान तयार करून पाठवण्यासाठी वेगळे नियोजन करावे लागले.
- सुरक्षेचा अतिरेक (Safety First): 'कोलंबिया' आणि 'चॅलेंजर' दुर्घटनेनंतर नासा कोणतीही रिस्क घेत नाही. जोपर्यंत १००% खात्री पटत नाही, तोपर्यंत ते अंतराळवीरांना हलवत नाहीत. सुनीता विल्यम्स सुरक्षित होत्या, फक्त त्यांना परत येण्याचे साधन नव्हते, म्हणून नासाने घाई न करता योग्य वेळेची वाट पाहिली.
- डॉकिंग अडचण: चीनचे स्टेशन त्यांचे स्वतःचे आहे, तिथे त्यांच्या यानांसाठी राखीव पोर्ट असतात. आंतरराष्ट्रीय स्पेस स्टेशनवर (ISS) अनेक देशांची याने येतात, तिथे रिकामी जागा (Docking Port) मिळवणे आणि वेळापत्रक जुळवणे हे एक मोठे लॉजिस्टिक आव्हान असते.
भारतासाठी आणि 'गगनयान'साठी याचा काय धडा आहे?
भारत लवकरच आपली मानवी अंतराळ मोहीम 'गगनयान' राबवत आहे. भविष्यात २०३५ पर्यंत भारताचे स्वतःचे 'भारतीय अंतराळ स्थानक' (BAS) असेल. चीनच्या या मोहिमेवरून भारताने दोन गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत:
१. बॅकअप प्लॅन: जेव्हा आपण अंतराळात माणसे पाठवू, तेव्हा आणीबाणीसाठी पृथ्वीवर एक 'बॅकअप रॉकेट' तयार असणे गरजेचे आहे.
गगनयानचे 'सुरक्षा कवच': ISRO चे पॅराशूट कसे काम करते?
२. खाजगी कंपन्यांची मदत: भविष्यात अशा तातडीच्या मोहिमांसाठी फक्त इस्रोवर अवलंबून राहून चालणार नाही. भारतालाही SpaceX सारख्या खाजगी कंपन्यांची गरज भासेल, जे झटपट रॉकेट बनवून देऊ शकतील.
भारताचा 'SpaceX'? चेन्नईच्या 'अग्निकुल कॉसमॉस'ला मिळाले १५० कोटी!
निष्कर्ष
शेवटी, चीन असो वा अमेरिका, अंतराळ हे एक अत्यंत धोकादायक ठिकाण आहे. चीनने १६ दिवसांत मोहीम राबवून आपल्या 'इंजिनिअरिंग'ची ताकद दाखवून दिली आहे, तर नासाने ९ महिने वाट पाहून 'संयम आणि सुरक्षिततेचे' महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
तुम्हाला काय वाटते? भारताने भविष्यात चीनच्या 'स्पीड' मॉडेलचा अवलंब करावा की नासाच्या 'सेफ्टी' मॉडेलचा? कमेंट करून नक्की सांगा!
हा लेख आवडला असेल तर तुमच्या मित्रांसोबत नक्की शेअर करा. अशाच विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या रंजक माहितीसाठी 'मराठी विज्ञान'ला फॉलो करा.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा