चंद्रयान-४ उतरणार 'मॉन्स माउटन' (Mons Mouton) वर: इस्रोने निवडलेल्या या जागेचे रहस्य आणि विज्ञान!
दिनांक: ११ फेब्रुवारी २०२६
चंद्रयान-३ च्या अभूतपूर्व यशानंतर, आता संपूर्ण जगाचे लक्ष भारताच्या पुढच्या महत्त्वाकांक्षी मोहिमेकडे—म्हणजेच 'चंद्रयान-४' (Chandrayaan-4) कडे लागले आहे. इस्रोने (ISRO) नुकतीच एक मोठी घोषणा केली आहे, जी अंतराळ प्रेमींसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. चंद्रयान-४ मोहिमेसाठी चंद्रावर उतरण्याची जागा (Landing Site) निश्चित करण्यात आली आहे आणि तिचे नाव आहे—'मॉन्स माउटन' (Mons Mouton).
 |
| हे आहे 'मॉन्स माउटन'चे (Mons Mouton) जवळून घेतलेले छायाचित्र. यातील पृष्ठभाग इतर ठिकाणांच्या तुलनेत सपाट दिसत आहे, ज्यामुळे इस्रोने चंद्रयान-४ च्या लँडिंगसाठी आणि सॅम्पल रिटर्नसाठी या जागेची निवड केली आहे. छायाचित्र सौजन्य: NASA / LROC / GSFC |
पण हा 'मॉन्स माउटन' नक्की काय आहे? इस्रोने हजारो किलोमीटरचा चंद्र सोडून हीच जागा का निवडली? आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न—तिथून माती परत आणणे (Sample Return) का सोपे जाणार आहे? या लेखात आपण यामागील विज्ञान अतिशय सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
१. 'मॉन्स माउटन' (Mons Mouton) नक्की काय आहे?
सर्वप्रथम हे नाव समजून घेऊ. 'मॉन्स' (Mons) हा लॅटिन शब्द आहे ज्याचा अर्थ होतो 'पर्वत'. नासाच्या प्रसिद्ध गणितज्ञ मेल्बा रॉय माउटन (Melba Roy Mouton) यांच्या सन्मानार्थ या जागेला हे नाव देण्यात आले आहे.
हा केवळ एक साधा डोंगर नाही. भूगोलाच्या भाषेत याला 'टेबल माउंटेन' (Table Mountain) किंवा पठार म्हणतात. कल्पना करा, एखादा खूप उंच डोंगर आहे, पण त्याचा शेंडा अणकुचीदार नसून एखाद्या फुटबॉलच्या मैदानासारखा सपाट आहे. 'मॉन्स माउटन' अगदी तसाच आहे.
- उंची: याची उंची चंद्राच्या पृष्ठभागापासून सुमारे ६,००० मीटर (म्हणजेच ६ किलोमीटर) आहे. (तुलनेसाठी: माऊंट एव्हरेस्ट ८.८ किमी आहे).
- विस्तार: याचा सपाट माथा तब्बल ११० किलोमीटर रुंद आहे. म्हणजे याच्या माथ्यावर पुणे आणि मुंबईसारखी दोन शहरे सहज वसू शकतील!
भारताची अंतराळातील भरारी केवळ चंद्रापुरती मर्यादित नाही. मानवाला अवकाशात पाठवण्याच्या तयारीबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी आमचा हा लेख नक्की वाचा: गगनयान: भारताची अंतराळातील महाझेप!
२. 'शिवशक्ती पॉईंट' आणि 'मॉन्स माउटन' मध्ये काय फरक आहे?
अनेक वाचकांचा असा समज होऊ शकतो की, चंद्रयान-४ हे चंद्रयान-३ च्याच आसपास उतरणार आहे. पण तसे नाही. या दोन्ही जागांमध्ये भौगोलिकदृष्ट्या जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
| वैशिष्ट्य | चंद्रयान-३ (शिवशक्ती पॉईंट) | चंद्रयान-४ (मॉन्स माउटन) |
|---|---|---|
| अक्षांश (Latitude) | ६९° दक्षिण (69° South) | ८५° दक्षिण (85° South) |
| स्थान | दक्षिण ध्रुवाच्या "जवळ" | अक्षरशः दक्षिण ध्रुवाच्या "तोंडावर" |
| भूभाग | विवरांच्या (Craters) मधली जागा | उंच पठार (High Plateau) |
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, चंद्रयान-३ हे ध्रुवापासून थोडे लांब होते, जिथे लँडिंग करणे तुलनेने सोपे होते. पण चंद्रयान-४ हे "अंधाऱ्या जगाच्या" अगदी उंबरठ्यावर उतरणार आहे. हे एक मोठे आव्हान आहे.
 |
| वरील नकाशात पहा: चंद्रयान-३ (शिवशक्ती पॉईंट) हे दक्षिण ध्रुवापासून थोडे दूर होते, तर चंद्रयान-४ चे नियोजित ठिकाण 'मॉन्स मॅउटन' (Mons Mouton) हे दक्षिण ध्रुवाच्या (South Pole) अगदी जवळ आहे. नकाशातील निळी वर्तुळे दोन्ही ठिकाणांचे अचूक स्थान दर्शवतात. सौजन्य: AI जनरेटेड ग्राफिक / प्रातिनिधिक नकाशा |
३. इस्रोने हीच जागा का निवडली? (विज्ञानाचा आधार)
यामागे तीन प्रमुख वैज्ञानिक कारणे आहेत. ती समजून घेतल्यास तुम्हाला इस्रोच्या नियोजनाचे कौतुक वाटेल.
अ) नैसर्गिक 'लॉन्चपॅड' (Natural Launchpad)
चंद्रयान-४ ची मोहीम फक्त 'जाणे आणि उतरणे' इतकीच नाही, तर 'उतरणे, माती गोळा करणे आणि पुन्हा उड्डाण करणे' अशी आहे. चंद्रावरून परत पृथ्वीकडे येण्यासाठी जे छोटे रॉकेट (Ascender Module) उड्डाण करेल, त्यासाठी जमीन अगदी सपाट लागते. जर जमीन खडबडीत किंवा तिरकी असेल, तर रॉकेट दिशा भरेकटून क्रॅश होऊ शकते.
'मॉन्स माउटन'चा माथा एखाद्या टेबलसारखा सपाट असल्यामुळे, हे एक नैसर्गिक 'लॉन्चपॅड' म्हणून काम करेल. तिथे सुरक्षित लँडिंग आणि सुरक्षित टेक-ऑफ (Take-off) दोन्ही शक्य आहे.
ब) सूर्यप्रकाश आणि 'पिक ऑफ इटर्नल लाईट'
चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर बहुतांश ठिकाणी कायमचा अंधार असतो. पण 'मॉन्स माउटन' इतका उंच आहे की, त्याच्या माथ्यावर वर्षातील खूप मोठा काळ सूर्यप्रकाश पडतो. यालाच वैज्ञानिक भाषेत 'Peak of Eternal Light' (शाश्वत प्रकाशाचे शिखर) असेही संबोधले जाते.
सूर्यप्रकाश म्हणजे काय? तर सौरऊर्जा (Solar Power)! लँडर आणि रोव्हरच्या बॅटरी चार्ज करण्यासाठी इथे मुबलक सूर्यप्रकाश उपलब्ध असेल, ज्यामुळे मिशनचे आयुष्य वाढेल.
क) पाण्याशी जवळीक (Water Ice)
हा पर्वत जरी प्रकाशात असला, तरी याच्या आजूबाजूला खोल दऱ्या आणि विवरं (Craters) आहेत, जिथे अब्जावधी वर्षांपासून सूर्यप्रकाश पोहोचलेला नाही. शास्त्रज्ञांचा अंदाज आहे की, या पर्वताच्या पायथ्याशी किंवा जवळील सावलीच्या भागात पाण्याचे बर्फ (Water Ice) असू शकते. भविष्यातील मानवी वस्तीसाठी हे पाणी "सोने" पेक्षा मौल्यवान ठरेल.
भारताच्या भविष्यातील अशाच ५ मोठ्या मोहिमांबद्दल वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा: इस्रो (ISRO) च्या ५ भविष्यातील मोहिमा, ज्या भारताला घडवतील अवकाश महाशक्ती!
४. सर्वात मोठे आव्हान: चंद्रकंप (Moonquakes)
ही जागा निवडताना सुरक्षिततेचा विचार करणे सर्वात महत्त्वाचे होते. नासाच्या अभ्यासात असे दिसून आले आहे की, चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाचा भाग थंड होत असल्यामुळे आकुंचन पावतोय आणि तिथे 'मूनक्वेक' (Moonquakes) म्हणजेच चंद्रावरील भूकंप होत आहेत.
'मॉन्स माउटन' हा एक प्राचीन पर्वत असल्याने तो भूगर्भीय दृष्ट्या (Geologically) इतर ठिकाणांपेक्षा जास्त स्थिर मानला जातो. तरीही, लँडिंग करताना तिथल्या जमिनीची स्थिरता तपासणे गरजेचे आहे. जर तिथे कंपनं झाली, तर परत उड्डाण करणाऱ्या रॉकेटला धोका निर्माण होऊ शकतो.
चंद्रावरील या गूढ भूकंपांबद्दल सविस्तर माहिती घेण्यासाठी आमचा हा लेख नक्की वाचा: चंद्र आकुंचन पावतोय? 'मूनक्वेक'चे रहस्य आणि धोके!
५. प्राचीन रहस्यांची चावी
शेवटी, एक महत्त्वाचा प्रश्न उरतो—इथलीच माती का आणायची?
शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की, 'मॉन्स माउटन'ची निर्मिती 'साऊथ पोल-एटकेन बेसिन' (South Pole-Aitken basin) च्या प्रभावामुळे झाली असावी. हा चंद्रावरील सर्वात जुना आणि सर्वात मोठा खड्डा आहे. जेव्हा एखादा मोठा लघुग्रह चंद्रावर आदळला असेल, तेव्हा चंद्राच्या पोटातील (Mantle) खोलवरचे दगड या पर्वताच्या रूपाने वर आले असावेत.
म्हणजेच, जर आपण 'मॉन्स माउटन'ची माती पृथ्वीवर आणली, तर आपल्याला चंद्राच्या निर्मितीची आणि ४ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या इतिहासाची माहिती मिळेल, जी इतर कुठल्याही मोहिमेत मिळालेली नाही.
निष्कर्ष
चंद्रयान-४ साठी 'मॉन्स माउटन'ची निवड करणे हे इस्रोचे धाडसी पण अत्यंत विचारपूर्वक उचललेले पाऊल आहे. उंच जागा, भरपूर सूर्यप्रकाश, सपाट जमीन आणि वैज्ञानिक खजिना—हे सर्व एकाच ठिकाणी मिळत असल्यामुळेच ही जागा फायनल करण्यात आली आहे.
तुम्हाला काय वाटते? चंद्रयान-४ यशस्वीरित्या माती घेऊन परत येईल का? तुमच्या प्रतिक्रिया खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा!
जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल, तर तुमच्या मित्रांसोबत नक्की शेअर करा आणि 'मराठीतून विज्ञान'ला फॉलो करा.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा