अंतराळात डॉक्टर नसतो, मग उपचार कोण करतं? जाणून घ्या ISS वरील मेडिकल इमर्जन्सी प्रोटोकॉल.
काल सकाळीच अंतराळ विश्वातून एक मोठी बातमी आली— "नासाने आंतरराष्ट्रीय स्पेस स्टेशनवर (ISS) नियोजित असलेला स्पेसवॉक अचानक रद्द केला." कारण अत्यंत गंभीर होते: एका अंतराळवीराची प्रकृती अचानक बिघडली.
ही बातमी वाचून तुमच्या मनात अनेक प्रश्न उभे राहिले असतील. पृथ्वीवर आपण ४०० किलोमीटर खाली सुरक्षित आहोत, जिथे एका फोन कॉलवर ॲम्ब्युलन्स दारात हजर होते. पण विचार करा, त्या अंतराळवीराचा जो पृथ्वीपासून ४०० किलोमीटर उंचावर, निर्वात पोकळीत (Vacuum) आणि शून्य गुरुत्वाकर्षणात (Zero Gravity) तरंगतोय.
तिथे हॉस्पिटल नसते, मग उपचार कोण करतं? अंतराळात हार्ट अटॅक आला, अपेंडिक्सचा त्रास झाला किंवा साधं दात दुखीचं प्रकरण निघालं, तर डॉक्टर कोठून येतो? की अंतराळवीराला वेदनेने तडफडत पृथ्वीवर परतण्याची वाट पहावी लागते?
आजच्या या विशेष लेखात आपण 'स्पेस मेडिसिन' (Space Medicine) चे ते गुपित उलगडणार आहोत, जे सहसा कोणाला माहित नसते. हा लेख वाचून तुमचा अंतराळ प्रवासाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलेल.
 |
| संग्रहित छायाचित्र Image Credit: NASA |
| या लेखात आपण काय पाहणार आहोत? |
- अंतराळात शरीराचे काय हाल होतात? (Physiological Changes)
- स्पेस स्टेशनवर 'डॉक्टर' कोण असतो?
- अंतराळात इंजेक्शन आणि सर्जरी कशी काम करते?
- हार्ट अटॅक आणि CPR देण्यातील मोठे आव्हान.
- इमर्जन्सीमध्ये पृथ्वीवर परतण्याचा मार्ग (Evacuation).
- भविष्यातील मंगळ मोहिमेचे वैद्यकीय भविष्य.
१. अंतराळात गेल्यावर मानवी शरीरात नक्की काय बदल होतात?
उपचारांबद्दल बोलण्याआधी, अंतराळात लोक आजारी का पडतात, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा एखादा अंतराळवीर पृथ्वीचे वातावरण सोडून स्पेस स्टेशनवर जातो, तेव्हा पहिल्या ४८ तासांत त्याचे शरीर गोंधळून जाते. याला वैद्यकीय भाषेत 'Space Adaptation Syndrome' (SAS) म्हणतात.
अ) चेहरा सुजणे आणि पाय बारीक होणे (Fluid Shift)
पृथ्वीवर गुरुत्वाकर्षणामुळे आपल्या शरीरातील रक्ताचा प्रवाह पायांकडे ओढला जातो. पण अंतराळात गुरुत्वाकर्षण नसल्यामुळे, शरीरातील सर्व द्रव पदार्थ (Fluid) छाती आणि डोक्याकडे वर चढतात.
यामुळे अंतराळवीरांचा चेहरा सुजल्यासारखा (Puffy Face) दिसतो आणि त्यांना सतत सर्दी झाल्यासारखे वाटते. यालाच 'मून फेस' (Moon Face) असेही म्हणतात. यामुळे डोकेदुखी आणि मळमळ होणे हे अत्यंत सामान्य आहे.
ब) हाडे आणि स्नायू कमकुवत होणे
तिथे चालण्याची गरज नसते, फक्त तरंगायचे असते. त्यामुळे स्नायूंचा वापर होत नाही. जर व्यायाम केला नाही, तर एका महिन्यात अंतराळवीर १.५% हाडांची घनता गमावू शकतो. हे टाळण्यासाठी त्यांना रोज २ तास सक्तीचा व्यायाम करावा लागतो.
 |
| ESA (European Space Agency) astronaut Samantha Cristoforetti runs on the station’s T2 treadmill. ESA/NASA |
२. स्पेस स्टेशनवर (ISS) डॉक्टर असतो का?
हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे. याचे उत्तर आहे— नाही, नेहमीच नाही.
नासा किंवा रशियन स्पेस एजन्सी प्रत्येक वेळी डॉक्टर (Flight Surgeon) पाठवू शकत नाही. जागा कमी असते आणि प्रत्येक सदस्याला अनेक कामे करावी लागतात. मग आजारी पडल्यावर काय होते?
प्रत्येक मिशनमध्ये दोघा अंतराळवीरांना (जे इंजिनियर किंवा शास्त्रज्ञ असू शकतात) विशेष वैद्यकीय प्रशिक्षण दिले जाते. त्यांना ४० ते ६० तासांचे ट्रेनिंग मिळते. हे ट्रेनिंग अगदी पॅरामेडिक्स (Paramedics) सारखे असते. ते काय करू शकतात?
- जखमेवर टाके घालणे (Suturing).
- इंजेक्शन देणे.
- दात काढणे (होय, हे सुद्धा शिकवले जाते!).
- सलाईन लावणे आणि ईसीजी (ECG) काढणे.
पण हे 'अर्धवट डॉक्टर' असतात. खरे तज्ञ डॉक्टर पृथ्वीवर असतात, ज्यांना 'Flight Surgeons' म्हणतात. ह्यूस्टन (USA) मधील कंट्रोल रूममधून हे डॉक्टर २४ तास अंतराळवीरांवर नजर ठेवून असतात. ते व्हिडिओ कॉल आणि डेटा ट्रान्समिशनद्वारे CMO ला मार्गदर्शन करतात. "आता ती लाल वायर जोड" किंवा "त्याला ५ मिली औषध दे", अशा सूचना पृथ्वीवरून दिल्या जातात.
३. अंतराळातील 'हॉस्पिटल': CHeCS सिस्टम
ISS वर एक भिंत अशी आहे, जी पूर्णपणे औषधे आणि उपकरणांनी भरलेली आहे. याला 'Crew Health Care System' (CHeCS) म्हणतात. हे साधेसुधे फर्स्ट एड बॉक्स नाही. यात काय असते?
- प्रगत डिफिब्रिलेटर (Defibrillator): जर कोणाचे हृदय बंद पडले, तर शॉक देण्यासाठी.
- अल्ट्रासाऊंड मशीन: हे एकमेव असे मशीन आहे जे शरीराच्या आत काय चालले आहे (उदा. किडनी स्टोन, रक्ताच्या गाठी) हे पाहू शकते.
- फार्मेसी: यात १९० हून अधिक प्रकारची औषधे असतात. यात झोपेच्या गोळ्यांपासून ते पेनकिलर्स, अँटीबायोटिक्स आणि मानसिक तणावासाठीची औषधे (Antidepressants) असतात.
एक मोठी समस्या: अंतराळातील रेडिएशनमुळे ही औषधे पृथ्वीपेक्षा लवकर खराब होतात (Expiry Date लवकर येते). त्यामुळे वारंवार नवीन औषधे पृथ्वीवरून पाठवावी लागतात. यासाठी SpaceX ची ड्रॅगन कार्गो सर्व्हिस खूप महत्त्वाची ठरते.
🚀 तुम्हाला माहित आहे का? इलॉन मस्कचे स्टारशिप रॉकेट आणि जुने फाल्कन-9 यामध्ये वैद्यकीय साहित्याच्या वाहतुकीसाठी कोणता फरक आहे? हे तंत्रज्ञान भविष्यात कसे गेमचेंजर ठरेल? वाचा आमचा सविस्तर लेख:
👉 SpaceX Starship vs Falcon 9: सोप्या मराठीत विश्लेषण
४. शून्य गुरुत्वाकर्षणात (Zero Gravity) उपचार करणे: एक भयानक आव्हान
आता आपण लेखाच्या मुख्य भागाकडे वळूया. पृथ्वीवर डॉक्टर जे सहज करू शकतात, तेच काम अंतराळात करणे म्हणजे 'सिंहाच्या गुहेत शिरण्यासारखे' का आहे?
अ) रक्त सांडत नाही, तर उडते! (Fluid Dynamics)
सर्जरी करताना सर्वात मोठी भीती असते ती रक्ताची. पृथ्वीवर रक्त जखमेतून खाली सांडते आणि आपण ते पुसून घेऊ शकतो. पण अंतराळात? रक्त जखमेतून बाहेर येऊन हवेत लाल रंगाच्या थेंबासारखे (Blob) तरंगू लागते. हे तरंगणारे रक्त जर चुकून दुसऱ्या अंतराळवीराच्या नाकात गेले किंवा स्पेस स्टेशनच्या इलेक्ट्रॉनिक पॅनलमध्ये गेले, तर शॉर्ट सर्किट होऊन आग लागू शकते.
त्यामुळे आजवर अंतराळात मानवावर कधीही 'Open Surgery' (कापाकापीची शस्त्रक्रिया) करण्यात आलेली नाही. ती फक्त प्राण्यांवर प्रयोगासाठी केली गेली आहे.
ब) CPR देणे अशक्य आहे का? (The CPR Challenge)
हार्ट अटॅक आल्यावर छातीवर दाब देऊन CPR देणे (Cardiopulmonary Resuscitation) जीव वाचवण्यासाठी गरजेचे असते. पण न्यूटनचा तिसरा नियम आठवा: "Every action has an equal and opposite reaction."
जर डॉक्टराने हवेत तरंगताना रुग्णाच्या छातीवर जोर लावला, तर रुग्ण खाली जाण्याऐवजी डॉक्टरच जोरात मागे फेकला जाईल आणि छतावर आदळेल!
यासाठी एक विशेष पद्धत वापरली जाते. डॉक्टर आपले पाय रुग्णाच्या शरीराभोवती गुंडाळतो किंवा रुग्णाला आणि स्वतःला जमिनीला एका पट्ट्याने (Strap) घट्ट बांधून घेतो, आणि मगच छातीवर दाब देतो. याला 'Evas-Caldwell Method' असेही म्हटले जाते.
 |
| Astronaut Josh Cassada practices CPR during a medical emergency drill in the weightless environment of the International Space Station. Image Credit: NASA |
५. फक्त शरीरच नाही, तर मनाचाही आजार! (Psychological Health)
शारीरिक दुखापतीपेक्षाही मोठा धोका असतो तो मानसिक तणावाचा. सहा महिने एकाच डब्यात बंद राहणे, बाहेर फक्त काळोख, आणि कुटुंबापासून दूर राहणे यामुळे 'डिप्रेशन' किंवा 'झोप न लागणे' या समस्या उद्भवतात.
यासाठी प्रत्येक स्पेस स्टेशनवर 'प्रायव्हेट फॅमिली कॉन्फरन्स' (Private Family Conference) ची सोय असते, जिथे ते आठवड्यातून एकदा घरच्यांशी व्हिडिओ कॉल करू शकतात. तसेच, त्यांना मनोवैज्ञानिक समुपदेशन (Psychological Support) दिले जाते.
६. जेव्हा उपचार शक्य नसतात: परतीचा मार्ग (Evacuation)
काही आजार असे असतात जे अंतराळात बरे होऊ शकत नाहीत—उदा. गंभीर ॲपेंडिसायटिस, स्ट्रोक किंवा गंभीर भाजणे. अशा वेळी फक्त एकच पर्याय उरतो: पृथ्वीवर परतणे.
स्पेस स्टेशनला नेहमी दोन प्रकारची याने जोडलेली असतात: रशियन 'सोयुझ' (Soyuz) किंवा अमेरिकन 'क्रू ड्रॅगन' (Crew Dragon). यांना 'Lifeboats' म्हटले जाते.
जर डॉक्टरांनी निर्णय घेतला की रुग्णाला परत आणायचे आहे, तर २४ तासांच्या आत त्या अंतराळवीराला कझाकस्तानच्या वाळवंटात किंवा समुद्रात लँड केले जाते, जिथे डॉक्टरांची टीम आधीच तयार असते.
पण परतीचा प्रवास नेहमीच नियोजनाप्रमाणे होत नाही. कधीकधी तांत्रिक बिघाडामुळे अंतराळवीर अडकून पडतात. सुनीता विल्यम्स यांच्या बाबतीत आपण हेच पाहिले होते. चीनने त्यांचे अंतराळवीर १६ दिवसांत परत आणले, पण नासाला ९ महिने का लागले?
🚩 वाचायला विसरू नका: सुनीता विल्यम्स आणि चिनी मोहिमेतील 'रेस्क्यू मिशन' मध्ये काय फरक होता? नासा कुठे कमी पडली?
👉 चीनने १६ दिवसांत केले, नासाला ९ महिने का लागले? विश्लेषण वाचा!
७. भविष्यातील आव्हान: मंगळ मोहीम (Mars Mission)
जोपर्यंत आपण ISS वर आहोत (पृथ्वीपासून ४०० किमी), तोपर्यंत आपण रुग्णाला २४ तासात परत आणू शकतो. पण मंगळाचे काय? मंगळ ग्रहावर जाण्यासाठी ७ ते ९ महिने लागतात. तिथून परत येण्याचा मार्ग नाही. "Houston, we have a problem" हा संदेश पृथ्वीवर पोहचायलाच २० मिनिटे लागतील आणि उत्तर यायला आणखी २० मिनिटे!
म्हणूनच, मंगळ मोहिमेसाठी 'टेलीमेडिसिन' उपयोगी ठरणार नाही. तिथे आपल्याला 'Artificial Intelligence' (AI) डॉक्टर्स आणि 'Robotic Surgeons' ची गरज लागेल.
भारताची इस्रो (ISRO) यामध्ये मागे नाही. गगनयान मोहिमेपूर्वी भारताने 'व्योममित्र' (Vyommitra) नावाची ह्युमनॉइड रोबोट तयार केली आहे, जी अंतराळवीरांच्या तब्येतीवर लक्ष ठेवेल.
🤖 हे नक्की जाणून घ्या: इस्रोची 'व्योममित्र' रोबोट नक्की कशी काम करते? ती माणसाची जागा घेऊ शकते का?
👉 इस्रोची 'व्योममित्र': अंतराळात जाणारी पहिली भारतीय महिला रोबोट - रचना आणि कार्य!
निष्कर्ष (Conclusion)
मित्रांनो, अंतराळ प्रवास हा फक्त रॉकेट आणि इंजिनियरिंगचा खेळ नाही, तर तो मानवी जीवशास्त्राचा (Biology) एक कठीण कस आहे. ८ जानेवारी २०२६ ची ही घटना आपल्याला आठवण करून देते की, आपण तंत्रज्ञानात कितीही पुढे गेलो असलो, तरी मानवी शरीर हे पृथ्वीच्या वातावरणासाठीच बनले आहे.
स्पेस मेडिसिनमधील प्रगती केवळ अंतराळवीरांसाठीच नाही, तर पृथ्वीवरील दुर्गम भागात (Remote Areas) राहणाऱ्या लोकांसाठीही वरदान ठरू शकते (टेलीमेडिसिनद्वारे).
तुमचे मत काय आहे? भविष्यात मंगळावर जाणाऱ्या अंतराळवीरांनी सोबत डॉक्टर न्यावा की 'AI रोबोट'वर विश्वास ठेवावा? खाली कमेंट करून नक्की सांगा!
हा लेख आवडला?
अशाच वैज्ञानिक आणि अंतराळ विश्वातील रहस्यमय गोष्टी सोप्या मराठीत वाचण्यासाठी 'मराठीतून विज्ञान' ला सबस्क्राईब करा आणि ही पोस्ट तुमच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवर शेअर करायला विसरू नका!
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा