मकर संक्रांतीचे विज्ञान: उत्तरायण कधी सुरू होते? जाणून घ्या इतिहास, भूगोल आणि आरोग्यशास्त्र.

नमस्कार विज्ञान प्रेमींनो!

दरवर्षी १४ जानेवारीला आपण मकर संक्रांत साजरी करतो. लहानपणापासून आपल्याला सांगितले जाते की, "आज सूर्याने मकर राशीत प्रवेश केला आहे आणि आजपासून सूर्याचा उत्तरेकडील प्रवास (उत्तरायण) सुरू झाला आहे."

हे ऐकायला छान वाटते, पण जेव्हा आपण 'टेलिस्कोप' आणि 'विज्ञाना'च्या नजरेतून पाहतो, तेव्हा एक वेगळेच सत्य समोर येते. खगोलशास्त्रानुसार, सूर्याने आपला उत्तरेकडील प्रवास २१ डिसेंबरलाच सुरू केला आहे.

मग प्रश्न उरतो - आपल्या सणांच्या तारखा आणि आकाशातील ग्रहांची स्थिती यात हा फरक का? हा फरक केवळ काही दिवसांचा नाही, तर हजारो वर्षांच्या खगोलीय बदलांचा आहे. तुम्हाला हे वाचून आश्चर्य वाटेल की, आज १४ जानेवारीला येणारी संक्रांत, काही हजार वर्षांनी चक्क जून महिन्यात येऊ शकते!

विश्वास बसत नाहीये? मग 'मराठीतून विज्ञान'च्या या विशेष लेखात जाणून घेऊया पृथ्वीच्या फिरत्या मानचे (Precession of Earth) रहस्य आणि संक्रांतीचे खरे विज्ञान!

हे सुद्धा वाचा: आज पृथ्वी सूर्याच्या सर्वात जवळ, तरीही हुडहुडी का? २०२६ च्या 'उपसूर्य' स्थितीचे (Perihelion) विज्ञान आणि रहस्य!

खरे उत्तरायण नक्की कधी? १४ जानेवारी की २१ डिसेंबर?

सर्वसामान्यपणे असा समज आहे की, मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य उत्तरेकडे सरकायला सुरुवात करतो. पण विज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिल्यास, यात एक मोठी गफलत आहे. खगोलशास्त्रानुसार, सूर्याचा उत्तरेकडील प्रवास (उत्तरायण) हा १४ जानेवारीला नव्हे, तर २१ डिसेंबरलाच सुरू झालेला असतो!

हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला पृथ्वी आणि सूर्याचा लपंडाव समजून घ्यावा लागेल.

पृथ्वीची २१ डिसेंबरची स्थिती (Winter Solstice) दर्शवणारी आकृती. यामध्ये पृथ्वीचा अक्ष झुकलेला असून सूर्यकिरणे मकरवृत्तावर (Tropic of Capricorn) सरळ पडत आहेत, ज्यामुळे उत्तर गोलार्धात सर्वात मोठी रात्र असते.

Image Credit: Wikimedia Commons

१. २१ डिसेंबरची जादू (Winter Solstice):

तुम्हाला माहित आहेच की, आपली पृथ्वी सूर्याभोवती सरळ रेषेत न फिरता थोडीशी (२३.५ अंशात) झुकलेली आहे. जेव्हा पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते, तेव्हा वर्षातून एक दिवस असा येतो जेव्हा पृथ्वीचे दक्षिण टोक सूर्याच्या सर्वात जवळ असते आणि उत्तर टोक सूर्यापासून सर्वात लांब असते.

हा दिवस म्हणजे २१ डिसेंबर. यालाच इंग्रजीत 'Winter Solstice' म्हणतात.
या दिवशी उत्तर गोलार्धात (जिथे भारत आहे) रात्र सर्वात मोठी असते आणि दिवस सर्वात लहान असतो.
याच दिवशी सूर्य आकाशात आपल्या सर्वात दक्षिणेकडील बिंदूवर (Tropic of Capricorn / मकरवृत्त) पोहोचलेला असतो.

२. सूर्याचा 'U-Turn':

आता गंमत बघा! २१ डिसेंबरला सूर्य त्याच्या दक्षिण प्रवासाच्या टोकाला (End Point) पोहोचतो. यापुढे त्याला दक्षिणेकडे जायला जागाच नसते. त्यामुळे, २२ डिसेंबरपासूनच सूर्य आपला रस्ता बदलतो आणि पुन्हा उत्तरेकडे सरकायला सुरुवात करतो.

शब्दांचा अर्थ पाहिला तर –
उत्तर (North) + अयन (Movement) = उत्तरायण.
म्हणजेच, तांत्रिकदृष्ट्या उत्तरायण २१ डिसेंबरलाच सुरू होते! त्या दिवसापासूनच दिवस सेकंदा-सेकंदाने मोठा व्हायला सुरुवात झालेली असते.

३. मग १४ जानेवारीला काय होते?

जर सूर्य २१ डिसेंबरलाच उत्तरेकडे वळला, तर आपण १४ जानेवारीला सण का साजरा करतो?

इथेच 'भूगोल' आणि 'खगोलशास्त्र' (भारतीय पंचांग) यातील फरक येतो.

२१ डिसेंबर ही सूर्याची भौमितिक स्थिती (Geometrical Position) आहे. (सूर्य मकरवृत्तावरून वळला).

१४ जानेवारी ही सूर्याची तारकासापेक्ष स्थिती (Sidereal Position) आहे. (सूर्याने आकाशातील ताऱ्यांच्या नकाशात 'मकर' या राशीत प्रवेश केला).

थोडक्यात सांगायचे तर, सूर्याने 'U-Turn' २१ डिसेंबरलाच घेतला आहे, पण आकाशातील मकर राशीच्या 'गेट' मधून आत जाण्यासाठी त्याला १४ जानेवारी उजाडावी लागते. पण हजारो वर्षांपूर्वी हे दोन्ही दिवस (२१ डिसेंबर आणि संक्रांत) एकाच तारखेला यायचे. मग आता हा २४ दिवसांचा फरक का पडला? याचे उत्तर पृथ्वीच्या एका विशेष सवयीमध्ये लपले आहे, जे आपण पुढच्या भागात पाहणार आहोत...

हे वाचाच: सूर्याशिवाय जगणारा 'एकाकी' ग्रह! २०२६ मधील अंतराळातील सर्वात मोठे रहस्य उलगडले

पृथ्वीचा 'भोवरा' आणि तारखांचा लपंडाव

जर उत्तरायण २१ डिसेंबरला सुरू होते, तर मकर संक्रांत १४ जानेवारीला का? या दोन तारखांमधला हा २४ दिवसांचा फरक कोणामुळे पडला? याचे उत्तर आहे - आपली पृथ्वी!

तुम्ही कधी जमिनीवर फिरणारा भोवरा (Spinning Top) पाहिला आहे का?

जेव्हा भोवरा जोरात फिरत असतो, तेव्हा तो स्वतःभोवती तर फिरतोच, पण त्याच वेळी त्याचा वरचा दांडा (Handle) सुद्धा हवेत हळू-हळू गोल फिरत असतो.

पृथ्वीच्या अयन चलनाची (Axial Precession) फिरणाऱ्या भोवऱ्यासोबत तुलना. डावीकडे भोवऱ्याचे डोलणे आणि उजवीकडे पृथ्वीच्या अक्षाचे २५,८०० वर्षांचे चक्र, ज्यात पोलारीस आणि वेगा या ताऱ्यांची स्थिती दाखवली आहे.

Image Generated by AI

अगदी हेच आपल्या पृथ्वीसोबत घडते!

पृथ्वी स्वतःभोवती जोरात फिरते (ज्यामुळे दिवस-रात्र होतात), पण पृथ्वीचा अक्ष (Axis) सुद्धा भोवऱ्यासारखाच अवकाशामध्ये अत्यंत संथ गतीने गोल फिरत असतो. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'अयन चलन' (Precession of Equinoxes) म्हणतात.

१. दर ७२ वर्षांनी काय घडते?

पृथ्वीची ही 'मान' (Axis) फिरण्याचा वेग अत्यंत कमी आहे. पृथ्वीला आकाशात एक पूर्ण गोल (Wobble) पूर्ण करायला तब्बल २५,८०० वर्षे लागतात. याचा परिणाम असा होतो की, पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या ताऱ्यांची जागा दरवर्षी अगदी किंचित (सुमारे ५० सेकंद) मागे सरकते.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर: दर ७२ वर्षांनी मकर संक्रांतीची तारीख १ दिवसाने पुढे सरकते.

२. इतिहास काय सांगतो?

आता थोडे मागे जाऊया.

सुमारे १५०० ते १८०० वर्षांपूर्वी (जेव्हा वराहमिहिर आणि आर्यभट्ट होऊन गेले), तेव्हा २१ डिसेंबर (सर्वात लहान दिवस) आणि मकर संक्रांत एकाच दिवशी किंवा अगदी जवळ होते.
पण गेल्या १५०० वर्षांत, पृथ्वीच्या या 'अयन चलना'मुळे संक्रांत हळूहळू पुढे सरकत गेली.
साधारण १०० वर्षांपूर्वी (लोकमान्य टिळकांच्या काळात) संक्रांत १३ जानेवारीला होती.
आज ती १४ जानेवारीला आहे आणि काही वेळा १५ जानेवारीलाही येते.

३. भविष्यात संक्रांत कधी येणार? (Shocking Fact)

हा बदल थांबलेला नाही, तो आजही सुरू आहे. याचे गणित मांडले तर एक गमतीशीर गोष्ट समोर येते:

अजून ५००० वर्षांनी मकर संक्रांत फेब्रुवारी महिन्याच्या अखेरीस येईल.

आणि सुमारे ९००० वर्षांनी मकर संक्रांत चक्क जून महिन्यात येईल!

विचार करा, जून महिन्यातील कडक उन्हाळ्यात कुणाला "तीळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला" असे म्हणणे किती विचित्र वाटेल? पण खगोलशास्त्राचा नियम तोच आहे - बदल हाच निसर्गाचा नियम आहे!

त्यामुळे, २१ डिसेंबरला उत्तरायण सुरू होणे हे 'सोलार कॅलेंडर' (ऋतू) नुसार आहे आणि १४ जानेवारीला संक्रांत साजरी करणे हे 'साइडरिअल कॅलेंडर' (तारकांच्या स्थिती) नुसार आहे. आणि हे दोन्ही आपापल्या जागी विज्ञानानुसार बरोबरच आहेत!

खगोल प्रेमींसाठी खास: Uranus and Neptune New Study 2025: युरेनस आणि नेपच्यून बद्दलचे हे सत्य तुम्हाला माहित आहे का?

तीळगुळ: केवळ गोडवा नव्हे, तर हिवाळ्याचे 'सुपरफूड'!

मकर संक्रांतीला "तीळगुळ घ्या, गोड गोड बोला" असे आपण म्हणतो. पण आपल्या पूर्वजांनी लाडू बनवण्यासाठी तीळ आणि गूळ याच दोन गोष्टींची निवड का केली? यामागे कोणतीही अंधश्रद्धा नसून पक्के रसायनशास्त्र (Chemistry) आणि आहारशास्त्र आहे.

जानेवारी महिन्यात थंडी कडाक्याची असते. बाहेरील तापमान कमी झाल्यामुळे शरीराला स्वतःचे तापमान (Body Temperature) टिकवून ठेवण्यासाठी जास्त ऊर्जेची गरज असते. तीळ आणि गूळ हे काम कसे करतात ते पाहूया:

तीळापासून बनवलेली खुसखुशीत चिक्की किंवा पापडी (Sesame Crackers). मकर संक्रांतीसाठी हिवाळ्यातील आरोग्यदायी आणि उष्णता देणारा पदार्थ.

Image Credit: Pexels / Public Domain

१. तिळाचे विज्ञान (The Science of Sesame):

तीळ हा केवळ एक छोटा दाणा नसून ते तेलाचा (Oil) एक समृद्ध स्रोत आहे.

नैसर्गिक उष्णता: तिळामध्ये 'पॉलीअनसॅच्युरेटेड फॅटी ॲसिड्स' (Omega-6) असतात. हे स्निग्ध पदार्थ शरीरात गेल्यावर उष्णता निर्माण करतात आणि शरीराला आतून उबदार ठेवतात.
सीझॅमीन (Sesamin) आणि सीझॅमोलीन (Sesamolin): ही दोन अत्यंत महत्त्वाची रसायने (Lignans) तिळामध्ये आढळतात. यांचे काम काय?
- ही रसायने अँटिऑक्सिडंट (Antioxidant) म्हणून काम करतात.
- थंडीत आपली त्वचा फुटते किंवा कोरडी पडते. तिळातील हे तेल त्वचेला नैसर्गिक ओलावा (Moisturizer) पुरवते.
- हे 'बॅड कोलेस्टेरॉल' कमी करून हृदयाचे रक्षण करतात.

२. गुळाची ताकद (The Power of Jaggery):

साखर आणि गूळ दोन्ही उसापासूनच बनतात, मग गूळच का?

कारण साखर ही 'रिफाईन्ड' असते (केवळ कॅलरीज), तर गूळ हा 'कॉम्प्लेक्स कार्बोहायड्रेट' आहे.
गुळामध्ये लोह (Iron) आणि मॅग्नेशियम प्रचंड प्रमाणात असते. थंडीत रक्तवाहिनी आकुंचन पावल्याने (Vasoconstriction) रक्तप्रवाह थोडा मंदावतो. गूळ खाल्ल्याने रक्तातील हिमोग्लोबिन वाढते आणि रक्ताभिसरण सुधारते.
Metabolism Booster: गुळामुळे पचनक्रिया सुधारते, ज्यामुळे शरीरात ऊर्जा (Heat) तयार होते.

३. परफेक्ट कॉम्बिनेशन:

जेव्हा आपण तीळ (Fats) आणि गूळ (Iron + Carbs) एकत्र करतो, तेव्हा ते एक 'हाय एनर्जी बार' (Energy Bar) सारखे काम करते. हे मिश्रण शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती (Immunity) वाढवते, ज्यामुळे थंडीत होणाऱ्या सर्दी-खोकल्यापासून संरक्षण मिळते.

त्यामुळे संक्रांतीला तीळगुळ खाणे हे केवळ 'गोड बोलण्यासाठी' नसून, कडाक्याच्या थंडीत 'फिट राहण्यासाठी' केलेले एक वैज्ञानिक नियोजन आहे!

संक्रांत: खगोलशास्त्र आणि संस्कृतीचा सुंदर संगम

मित्रहो, आजच्या या वैज्ञानिक प्रवासावरून आपल्याला एक गोष्ट स्पष्ट होते की, मकर संक्रांत हा केवळ 'पतंग उडवण्याचा' किंवा 'तिळगुळ वाटण्याचा' सण नाही. हा सण म्हणजे खगोलशास्त्र (Astronomy), भूगोल (Geography) आणि आरोग्यशास्त्र (Health Science) यांचा एक अद्भुत मेळ आहे.

आपण काय शिकलो?

खरा भूगोल: जरी दिवस मोठा व्हायला २१ डिसेंबर (Winter Solstice) पासून सुरुवात होत असली, तरी आपण आकाशातील ताऱ्यांच्या स्थितीनुसार (Sidereal System) हा सण साजरा करतो.
बदलती तारीख: पृथ्वीच्या 'अयन चलना'मुळे (Precession) संक्रांतीची तारीख शतकानुशतके बदलत आली आहे आणि भविष्यातही बदलत राहणार आहे.
आरोग्य मंत्र: तीळ आणि गूळ हे हिवाळ्यातील थंडीचा सामना करण्यासाठी निसर्गाने दिलेले 'सुपरफूड' आहे.

त्यामुळे, या वर्षी जेव्हा तुम्ही कोणाला "तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला" म्हणाल, तेव्हा त्यामागचे हे विज्ञान नक्की आठवा. आपली संस्कृती अंधश्रद्धेवर नाही, तर निसर्गाच्या निरीक्षणावर आधारित आहे, हेच या सणाचे खरे वैशिष्ट्य आहे.

तुम्हा सर्वांना मकर संक्रांतीच्या आणि उत्तरायणाच्या वैज्ञानिक शुभेच्छा!

तुम्ही काय विचार करता?

तुम्हाला यापूर्वी माहित होते का की मकर संक्रांतीची तारीख भविष्यात बदलून जून महिन्यात जाणार आहे?

ही रंजक माहिती तुम्हाला कशी वाटली, हे खाली कमेंट (Comment) करून नक्की सांगा!

शेअर करा: जर तुम्हाला हा लेख माहितीपूर्ण वाटला असेल, तर तुमच्या फॅमिली आणि फ्रेंड्सच्या WhatsApp ग्रुपवर नक्की शेअर करा आणि त्यांनाही या सणामागचे खरे विज्ञान समजावून सांगा.

अशाच सोप्या मराठीतून विज्ञान समजून घेण्यासाठी 'मराठीतून विज्ञान' (Marathi Vigyan) ला फॉलो करायला विसरू नका!

मराठीतून विज्ञान

हा ब्लॉग शोधा