इस्रोच्या रडारवर '3I/ATLAS': आंतरतारकीय धूमकेतू आणि बर्फाच्या ज्वालामुखीचे रहस्य!

रात्रीच्या निरभ्र आकाशाकडे पाहताना आपल्याला असंख्य तारे दिसतात. हे तारे म्हणजे जणू अंतराळातील स्थिर दिवे. पण कधीतरी या शांत आकाशात एखादा 'पाहुणा' येतो, जो आपली झोप उडवतो. सध्या खगोलशास्त्रज्ञांच्या आणि विशेषतः इस्रो (ISRO) च्या रडारवर असाच एक रहस्यमय पाहुणा आहे.

त्याचे नाव आहे - '3I/ATLAS' (किंवा तत्सम संभाव्य आंतरतारकीय उमेदवार). हा केवळ एक साधा धूमकेतू नाही, तर हा 'आंतरतारकीय' (Interstellar) श्रेणीतील आहे. याचा अर्थ, हा आपल्या सूर्यमालेत जन्मलेला नाही, तर हजारो प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या कोणत्यातरी अज्ञात ताऱ्याच्या मालिकेतून भरकटलेला प्रवासी आहे.

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आणि नासा (NASA) सध्या याच्यावर बारीक लक्ष ठेवून आहेत. याचे कारण म्हणजे त्याच्या पृष्ठभागावर होणारे बर्फाचे उद्रेक (Ice Eruptions) आणि त्याची विचित्र कक्षा. आजच्या या सविस्तर लेखात आपण या 'पाहुण्या'ची संपूर्ण कुंडली मांडणार आहोत. विज्ञान काय म्हणते? इस्रोला यात रस का आहे? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे - पृथ्वीला काही धोका आहे का?

Image Credit: NASA

१. आपल्या सूर्यमालेतील 'पाहुणे' आणि 'रहिवासी': नक्की फरक काय?

हा विषय समजून घेण्यासाठी आपल्याला आधी 'धूमकेतू' म्हणजे काय, हे समजून घ्यावे लागेल. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, धूमकेतू म्हणजे अंतराळातील 'बर्फाचे मळकट गोळे' (Dirty Snowballs).

हे धुळीचे कण, खडक आणि गोठलेला वायू (Frozen Gases) यांनी बनलेले असतात. जेव्हा हे सूर्याच्या जवळ येतात, तेव्हा सूर्याच्या उष्णतेने त्यातील बर्फाचे रूपांतर गॅसमध्ये होते आणि त्याला एक सुंदर शेपटी फुटते. पण धूमकेतूंचे दोन प्रकार असतात:

अ) स्थानिक धूमकेतू (Solar System Comets):

हे आपल्याच गल्लीतील मुलांसारखे आहेत. उदा. 'हॅलीचा धूमकेतू'. हे सूर्याभोवतीच एका ठराविक कक्षेत फिरत असतात. ते दूर जातात, पण पुन्हा परत येतात. त्यांचा जन्म आपल्याच सूर्यमालेत झालेला असतो.

ब) आंतरतारकीय धूमकेतू (Interstellar Comets):

हे परदेशातून आलेल्या पर्यटकासारखे असतात. ते दुसऱ्या कोणत्यातरी ताऱ्याच्या (Star System) मालिकेतून फेकले गेले आहेत. ते लाखो वर्षांचा प्रवास करून आपल्या सूर्यमालेत येतात, सूर्याला एकदाच भेट देतात आणि पुन्हा कधीही न परतण्यासाठी अनंत अवकाशात निघून जातात.

3I/ATLAS हा याच दुसऱ्या प्रकारातील आहे. त्याच्या नावात 'I' आहे, ज्याचा अर्थ Interstellar (आंतरतारकीय) असा होतो. यापूर्वी '1I/Oumuamua' आणि '2I/Borisov' हे दोन पाहुणे येऊन गेले आहेत. आता शास्त्रज्ञांचे लक्ष या तिसऱ्या संभाव्य पाहुण्याकडे आहे.

हे तुम्हाला माहित आहे का?
धूमकेतूंना सहसा सूर्याच्या विरुद्ध दिशेला शेपटी असते. पण काही वेळा त्यांना सूर्याच्या दिशेने जाणारी 'अँटी-टेल' (Anti-Tail) देखील दिसते. हे एक मोठे खगोलीय कोडे आहे.
👉 वाचा सविस्तर: ३आय/ॲटलस (3I/ATLAS) धूमकेतू आणि अँटी-टेल: एक अंतराळ कोडे.

२. 'बर्फाचे ज्वालामुखी' (Ice Volcanoes): विज्ञानातील चमत्कार

तुम्ही विचार करत असाल की, अंतराळात तर प्रचंड थंडी असते, मग तिथे ज्वालामुखी कसे असू शकतात? पृथ्वीवर जसे आगीचे ज्वालामुखी (Magma) असतात, तसे अंतराळातील काही वस्तूंवर 'क्रायोव्होल्कॅनिझम' (Cryovolcanism) पाहायला मिळते. यालाच आपण बर्फाचे ज्वालामुखी म्हणतो.

ही प्रक्रिया कशी घडते? (सोपे स्पष्टीकरण):

• या धूमकेतूच्या गाभ्यात गोठलेला कार्बन मोनॉक्साईड (CO) आणि नायट्रोजन वायू असतो.
• जेव्हा हा धूमकेतू प्रवास करत सूर्याच्या थोडे जवळ येतो, तेव्हा सूर्याची किरणे त्याच्या पृष्ठभागावर पडतात.
• पण गंमत अशी आहे की, अंतराळातील कमी दाबामुळे (Vacuum), तेथील बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होत नाही. तर 'संप्लवन' (Sublimation) प्रक्रियेमुळे बर्फाचे थेट वायूत रूपांतर होते.
• हा वायू प्रचंड वेगाने बाहेर पडतो. हे एखाद्या प्रेशर कुकरची शिटी वाजल्यासारखे असते. या स्फोटामुळे धूमकेतूच्या पृष्ठभागावरील बर्फाचे तुकडे आणि धूळ अंतराळात फेकली जाते.

नासा आणि इस्रोच्या दुर्बिणींनी याच प्रकारच्या 'आउटबर्स्ट' (Outburst) किंवा उद्रेकांची नोंद घेतली आहे. जेव्हा असे उद्रेक होतात, तेव्हा हा धूमकेतू अचानक हजारो पटीने जास्त तेजस्वी दिसू लागतो.

Image Credit: NASA/JPL-Caltech

३. इस्रो (ISRO) आणि 'नेत्रा' (NETRA) प्रोजेक्टची भूमिका

अनेकदा प्रश्न पडतो की, भारताला या दूरच्या खडकांचा अभ्यास करण्याची काय गरज आहे? पण याचे उत्तर आपल्या सुरक्षेशी जोडलेले आहे. इस्रो फक्त सॅटेलाईट सोडत नाही, तर अंतराळातील धोक्यांवरही लक्ष ठेवते. यासाठी इस्रोचा 'NETRA' (Network for Space Object Tracking and Analysis) हा महत्त्वाचा प्रोजेक्ट कार्यरत आहे.

हिमालयन चंद्र टेलिस्कोप (HCT): भारताचा डोळा

लडाखमधील 'हन्ले' (Hanle) येथे स्थित असलेली ही दुर्बिण जगातील सर्वात उंचावर असलेल्या दुर्बिणींपैकी एक आहे. समुद्रसपाटीपासून ४५०० मीटर उंचीवर असल्याने, तिथली हवा अतिशय विरळ आणि कोरडी आहे, जी खगोलीय निरीक्षणासाठी उत्तम असते.

इस्रोचे शास्त्रज्ञ या टेलिस्कोपचा वापर करून 3I/ATLAS च्या गतीचा, त्याच्या कक्षेचा (Orbit) आणि त्याच्या रासायनिक घटकांचा (Spectroscopy) अभ्यास करत आहेत. हा धूमकेतू कोणत्या ताऱ्याकडून आला आहे आणि तिथे पाणी किंवा जीवसृष्टीसाठी आवश्यक घटक आहेत का, हे शोधणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.

अंतराळाचा अभ्यास करताना आपल्याला अनेकदा धक्कादायक गोष्टी समजतात. जसे आपण धूमकेतूचा अभ्यास करत आहोत, तसेच आपल्या जवळच्या चंद्रावर सुद्धा अनेक रहस्ये दडली आहेत. तुम्हाला माहिती आहे का, चंद्राची एक बाजू कायम अंधारात असते?

👉 वाचा: चंद्राची काळोखी दरी: जिथे दडलंय पृथ्वीच्या जन्माचं रहस्य!

४. पृथ्वीला धोका आहे का? (Is it Dangerous?)

सोशल मीडियावर अनेकदा "पृथ्वीचा विनाश जवळ आला आहे" अशा आशयाच्या अफवा पसरवल्या जातात. जेव्हा 3I/ATLAS किंवा कोणताही नवीन धूमकेतू येतो, तेव्हा ही भीती वाटणे साहजिक आहे. पण विज्ञानावर विश्वास ठेवा, घाबरण्याचे कोणतेही कारण नाही.

खगोलशास्त्रज्ञांच्या गणितानुसार:

• हा धूमकेतू पृथ्वीपासून सुरक्षित अंतरावरून (सुमारे ४ ते ५ कोटी किलोमीटर किंवा त्यापेक्षा जास्त) जाणार आहे. हे अंतर पृथ्वी आणि चंद्र यांच्यातील अंतराच्या १०० पटीहून अधिक आहे.
• त्याची कक्षा (Orbit) अशी आहे की तो ग्रहांना धडकण्याची शक्यता नगण्य आहे.

उलट, अशा धूमकेतूंचा पृथ्वीशी संबंध येणे हे कधीकधी फायद्याचे ठरू शकते (धडकेने नव्हे, तर अभ्यासाने). काही सिद्धांतानुसार, पृथ्वीवर पाणी आणि जीवसृष्टीची बीजे अशाच धूमकेतूंनी अब्जावधी वर्षांपूर्वी आणली असावीत.

अंतराळात जरी थेट संपर्क आला नाही, तरी एका खगोलीय वस्तूचा दुसऱ्या वस्तूवर परिणाम होत असतो. त्याचे एक उत्तम उदाहरण म्हणजे पृथ्वी आणि चंद्र. तुम्हाला हे वाचून धक्का बसेल की, पृथ्वीवरून वाहणाऱ्या 'वाऱ्यामुळे' चंद्रावर चक्क गंज (Rust) चढत आहे!

👉 हे कसे शक्य आहे? वाचा: चंद्रावरील 'गंजा'चे रहस्य: पृथ्वीवरून वाहत येणारा ‘वारा’

५. आपण हा धूमकेतू पाहू शकतो का?

सध्या तरी हा धूमकेतू उघड्या डोळ्यांनी दिसण्याची शक्यता कमी आहे. तो खूप लहान आहे आणि खूप दूर आहे. त्याला पाहण्यासाठी शक्तिशाली टेलिस्कोपची गरज लागेल.

तथापि, जर सूर्याजवळ आल्यावर त्याचे पुन्हा मोठे उद्रेक (Outbursts) झाले, तर त्याची तेजस्विता वाढू शकते. अशा वेळी कदाचित दुर्बिणीतून तो अधिक स्पष्ट दिसेल. खगोलप्रेमींनी येणाऱ्या काही महिन्यांत 'स्काय मॅप' (Sky Map) ॲप्सचा वापर करून त्याच्या स्थितीवर लक्ष ठेवावे.

निष्कर्ष (Conclusion)

मित्रांनो, 3I/ATLAS हा केवळ एक दगड किंवा बर्फाचा तुकडा नाही. तो एका दुसऱ्या विश्वाचा दूत आहे. आपल्या सूर्यमालेच्या बाहेर काय परिस्थिती आहे, तिथे कोणते रसायन आहेत, याची माहिती तो घेऊन आला आहे.

इस्रोचे शास्त्रज्ञ रात्रंदिवस या माहितीचा अभ्यास करत आहेत. विज्ञानाचे हेच सौंदर्य आहे - आपण एका जागी बसून हजारो प्रकाशवर्षे दूरच्या जगाचा शोध घेऊ शकतो. भविष्यात अशाच एखाद्या धूमकेतूवर यान उतरवून त्याचे नमुने पृथ्वीवर आणण्याची मोहीम आखली गेली, तर नवल वाटायला नको!

तुमचे मत काय आहे?

तुम्हाला काय वाटते? पृथ्वीच्या बाहेर, दुसऱ्या ग्रहावर किंवा ताऱ्यावर जीवसृष्टी असेल का? अशा 'आंतरतारकीय पाहुण्यां'मुळे आपल्याला त्याचा शोध लागेल का?

कमेंट्समध्ये नक्की सांगा! आणि हो, ही माहिती आवडली असेल तर आपल्या मित्रांना शेअर करायला विसरू नका. विज्ञान मराठीत समजून घेण्यासाठी 'मराठी विज्ञान' ला फॉलो करा.